Thủ tục rút gọn theo quy định của bộ luật tố tụng hình sự năm 2015

Luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định thủ tục rút gọn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự có tính chất là thủ tục đặc biệt trong quá trình giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật hiện hành.

Thủ tục rút gọn là một loại thủ tục tố tụng đặc biệt, rút ​​gọn trình tự, thủ tục, rút ​​ngắn thời hạn tố tụng, được áp dụng khi có điều kiện do pháp luật tố tụng hình sự quy định nhằm giúp cho việc giải quyết vụ án hình sự được nhanh chóng, tiết kiệm thời gian, kinh phí và các nguồn lực khác.

Thủ tục rút gọn trong tố tụng hình sự có ý nghĩa như sau:

- Giúp các cơ quan có thẩm quyền về tố tụng giải quyết nhanh chóng, dứt điểm nhiều vụ án thuộc loại ít nghiêm trọng, bị bắt quả tang, có chứng cứ, lý lịch rõ ràng của người phạm tội.
- Tiết kiệm thời gian, công sức, kinh phí của các cơ quan, người tiến hành tố tụng, tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng tập trung giải quyết các vụ án phức tạp, nghiêm trọng hơn, đẩy nhanh tiến độ giải quyết các vụ án của tất cả các hoạt động tố tụng hình sự, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần kéo dài thời gian giải quyết các vụ án hình sự và công tác giải quyết án hình sự trong năm 2015 của Bộ Tư pháp hình sự. - Việc giải quyết vụ án theo thủ tục rút gọn tạo điều kiện cho việc bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra được nhanh chóng, góp phần bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

- Đáp ứng yêu cầu dân chủ hóa hoạt động tố tụng hình sự, mở rộng quyền của người tham gia tố tụng. Các vụ án ít nghiêm trọng, ít phức tạp được giải quyết nhanh chóng bằng thủ tục rút gọn, tạo điều kiện cho người dân yên tâm tham gia vào các quan hệ kinh tế - xã hội khác mà không bị ràng buộc bởi truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Việc áp dụng thủ tục đơn giản hóa đáp ứng nhu cầu của người dân là giải quyết nhanh chóng, dứt điểm hành vi phạm tội và người phạm tội nên đã phát huy tác dụng giáo dục ý thức pháp luật của người dân, góp phần phòng ngừa tội phạm.

Điều 455 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định phạm vi tố tụng rút gọn như sau:

“Điều 455. Phạm vi tố tụng rút gọn

Các thủ tục điều tra, truy tố, sơ thẩm và kháng cáo được đơn giản hóa phải tuân thủ các quy định của chương này và các quy định khác của bộ luật này mà không trái với các quy định của chương này.
Như vậy, trên cơ sở quy định nêu trên thì thủ tục rút gọn không được áp dụng ở tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự mà chỉ áp dụng ở các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Việc áp dụng thủ tục rút gọn đối với các giai đoạn này được lý giải bởi đây là những giai đoạn thể hiện rõ nhất chức năng của cơ quan điều tra, cơ quan công tố và tòa án cũng như mối quan hệ phối hợp, điều chỉnh giữa ba cơ quan này trong quá trình xét xử vụ án hình sự.

Điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn được quy định cụ thể tại khoản 1 Điều 456 Bộ luật tố tụng hình sự 2015, cụ thể như sau:

Người bị bắt quả tang và người phạm tội thường khai nhận ngay, chứng cứ vụ án tương đối đầy đủ hoặc dễ phát hiện. Vì vậy, việc quy định điều kiện phạm tội quả tang hoặc tự thú là một trong những điều kiện rõ ràng để áp dụng thủ tục rút gọn, đảm bảo vụ án được tiến hành nhanh chóng, trong thời hạn hợp lý. Điều kiện này sẽ là một trong những điều kiện tiên quyết để vụ án được xét xử nhanh chóng và chính xác.

- Tội phạm đơn giản là tội phạm mà những tình tiết cần chứng minh trong vụ án không quá phức tạp và dễ xác định được chứng cứ định tội. Tình tiết phạm tội đơn giản, vụ án thường có ít bị cáo hoặc có thể có nhiều bị cáo nhưng không phải là vụ án phạm tội có tổ chức, đồng phạm phức tạp và khó xác định vai trò, vị trí của từng đối tượng. Dấu hiệu có lỗi, năng lực trách nhiệm hình sự, động cơ, mục đích phạm tội rõ ràng.
Bằng chứng rõ ràng là bằng chứng không thể nghi ngờ về tính chất và giá trị chứng minh của nó. Là chứng cứ phản ánh đầy đủ, chính xác, trọn vẹn những vấn đề cần chứng minh trong vụ án, xác định nhanh chóng, chính xác dấu hiệu tội phạm, xác định trách nhiệm hình sự và các mức hình phạt.

Việc quy định điều kiện về loại tội phạm áp dụng thủ tục rút gọn nhằm phân định rõ ràng các loại tội phạm có thể áp dụng thủ tục rút gọn, một mặt giúp cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng xác định ngay được loại vụ án được xử lý theo thủ tục này, mặt khác cũng tránh được sự tùy tiện của cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng để quyết định trong quá trình thực thi pháp luật.

- Đây là tình trạng thuộc về đặc điểm nhân thân của người phạm tội. Qua việc xác định nơi cư trú, lý lịch các cơ quan tiến hành tố tụng có thể làm rõ được nhiều yếu tố về nhân thân của người phạm tội, giải quyết nhanh chóng vụ án đồng thời là cơ sở để xem xét áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ hoặc miễn chấp hành hình phạt tù cho hưởng án treo trên cơ sở đó có những quyết định đúng đắn trong việc định tội và quyết định hình phạt.
- Người phạm tội có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng được coi là điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn vì các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ không phải mất nhiều thời gian để điều tra xác minh nên có thể rút ngắn thời gian giải quyết vụ án mà vẫn đảm bảo cho việc xem xét, giải quyết những vấn đề của vụ án được chính xác.

Ngoài ra Khoản 2 Điều 456 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định về thủ tục rút gọn trong giai đoạn xét xử phúc thẩm như sau:

“2. Thủ tục rút gọn được áp dụng trong xét xử phúc thẩm khi có một trong các điều kiện:

a) Vụ án đã được áp dụng thủ tục rút gọn trong xét xử sơ thẩm và chỉ có kháng cáo, kháng nghị giảm nhẹ hình phạt hoặc cho bị cáo được hưởng án treo;

b) Vụ án chưa được áp dụng thủ tục rút gọn trong xét xử sơ thẩm nhưng có đủ các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này và chỉ có kháng cáo, kháng nghị giảm nhẹ hình phạt hoặc cho bị cáo được hưởng án treo”.
Như vậy, trong giai đoạn xét xử phúc thẩm phải có 05 điều kiện để áp dụng thủ tục rút gọn, nhiều hơn 01 điều kiện so với giai đoạn xét xử sơ thẩm, đó là điều kiện về kháng cáo, kháng nghị. Nội dung kháng cáo, khiếu nại phải đề nghị giảm án hoặc cho bị cáo được hưởng án treo.

Điều 457 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định về quyết định áp dụng thủ tục rút gọn như sau:

“Điều 457. Quyết định áp dụng thủ tục rút gọn

1. Trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi vụ án có đủ điều kiện quy định tại Điều 456 của Bộ luật này, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Toà án phải ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn. Thủ tục rút gọn được áp dụng từ khi ra quyết định cho đến khi kết thúc phiên tòa phúc thẩm, trừ trường hợp bị hủy theo quy định tại Điều 458 của bộ luật này.
2. Quyết định áp dụng thủ tục rút gọn được giao cho bị can, bị cáo hoặc người đại diện của họ và được chuyển cho người bào chữa trong thời hạn 24 giờ, kể từ ngày tuyên án.
Quyết định áp dụng tóm tắt của Cơ quan điều tra hoặc Tòa án được chuyển đến Viện kiểm sát cùng cấp trong thời hạn 24 giờ, kể từ ngày tuyên án.
3. Trường hợp xét thấy quyết định áp dụng thủ tục rút gọn của Cơ quan điều tra là không đúng pháp luật thì trong thời hạn 24 giờ, kể từ khi nhận được quyết định, Viện kiểm sát phải ra quyết định hủy bỏ quyết định áp dụng thủ tục rút gọn và chuyển cho Cơ quan điều tra.
4. Trong trường hợp Tòa án cho rằng quyết định áp dụng thủ tục rút gọn của Tòa án là trái pháp luật thì Viện kiểm sát kiến ​​nghị với Chánh án Tòa án đã ra quyết định. Chánh án Tòa án phải xem xét và trả lời trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận được đề nghị của bên nguyên.
5. Quyết định áp dụng thủ tục rút gọn có thể bị kháng cáo. Bị can, bị cáo hoặc người đại diện của họ có quyền kháng cáo quyết định áp dụng thủ tục rút gọn; Thời hiệu khiếu nại là 05 ngày kể từ ngày nhận được quyết định. Khiếu nại được chuyển đến Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án đã ra quyết định áp dụng biện pháp tạm thời và phải được giải quyết trong thời hạn 03 ngày, kể từ ngày nhận được khiếu nại.

Như vậy, thẩm quyền áp dụng thủ tục rút gọn thuộc về 03 cơ quan tố tụng là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Khi đáp ứng các điều kiện này, tùy theo từng giai đoạn cụ thể của thủ tục, các cơ quan này phải ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn. Thời hạn ra quyết định áp dụng thủ tục rút gọn là 24 giờ, kể từ khi xác định vụ việc đủ điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn. Như vậy, trong giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử, bất cứ lúc nào, khi vụ án đã có đầy đủ điều kiện thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ở giai đoạn này phải áp dụng ngay thủ tục rút gọn để bảo đảm giải quyết vụ án nhanh chóng. Với chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp, Viện Kiểm sát sẽ kiểm sát việc áp dụng thủ tục rút gọn của các cơ quan tiến hành tố tụng.