Để hoạt động kinh tế quốc tế diễn ra thông suốt cần phải có một hệ thống tài chính tiền tệ quốc tế phù hợp, đảm bảo cho hoạt động thanh toán quốc tế được nhanh chóng, chính xác, thuận tiện và an toàn.
Vì vậy, quan hệ tài chính tiền tệ quốc tế cũng là một bộ phận rất quan trọng của quan hệ kinh tế quốc tế nói chung và quan hệ thương mại quốc tế nói riêng.
Chương này giúp người đọc nắm được những kiến thức cơ bản về thị trường ngoại hối như khái niệm, đặc điểm, chức năng, người tham gia thị trường, các giao dịch trên thị trường ngoại hối. Đồng thời cung cấp cho người đọc những kiến thức về tỷ giá hối đoái, các nhân tố ảnh hưởng và chính sách điều chỉnh tỷ giá hối đoái. Đồng thời, trong chương này, người học được cung cấp những kiến thức cơ bản về cán cân thanh toán quốc tế; các hệ thống tiền tệ quốc tế với các hình thái tiền tệ quốc tế từ cổ điển đến hiện đại, ghi nhận sự phát triển của tiền tệ, một trong những phương tiện thanh toán quan trọng nhất.
1. Khái niệm, chức năng thị trường ngoại hối
1.1 Một số khái niệm về thị trường ngoại hối
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có đồng tiền riêng nên trong một giao dịch quốc tế, ít nhất một bên phải sử dụng một loại ngoại tệ. Nếu đồng tiền của các bên không hoán đổi cho nhau được thì thoả thuận sử dụng ngoại tệ tự do chuyển đổi để giao dịch, thường là USD. Ngoài ra, các bên có thể sử dụng các phương tiện thanh toán như chứng khoán hoặc vàng tiêu chuẩn quốc tế. Các phương tiện thanh toán quốc tế này được gọi là trao đổi. Ngoại hối là thuật ngữ dùng để chỉ ngoại tệ và phương tiện thanh toán có giá trị như ngoại tệ được sử dụng để thanh toán giữa các quốc gia với nhau. Tùy theo quan niệm pháp luật quản lý ngoại hối của mỗi nước mà khái niệm ngoại hối có thể khác nhau.
Để thực hiện các giao dịch thanh toán, các bên phải chuyển đổi từ loại tiền tệ này sang loại tiền tệ khác. Để làm được điều đó, bạn cần có một thị trường, thị trường ngoại hối.
Thị trường ngoại hối là thị trường tiền tệ quốc tế, nơi giao dịch các loại ngoại tệ và phương tiện thanh toán có giá trị như ngoại tệ. Nói cách khác, thị trường ngoại hối là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi ngoại tệ và các phương tiện thanh toán quốc tế có giá trị như ngoại tệ.
- Thị trường ngoại hối là nơi các nhà giao dịch mua bán ngoại hối để kiếm lợi nhuận.
- Là nơi diễn ra hoạt động trao đổi tiền tệ, nơi chủ yếu diễn ra hoạt động trao đổi, mua bán tiền tệ và các phương tiện thanh toán quốc tế.
- Là thị trường mua bán, trao đổi tiền tệ. Trong đó 2 đối tượng chính là ngoại tệ và phương tiện thanh toán quốc tế. Vì vậy, bất cứ nơi nào việc mua và bán các loại tiền tệ khác nhau diễn ra, nó được gọi là thị trường ngoại hối.
Theo định nghĩa hẹp, thị trường ngoại hối cũng có thể được coi là thị trường tiền tệ liên ngân hàng, với các ngân hàng chiếm khoảng 85% tất cả các giao dịch ngoại hối.
1.2 Chức năng của thị trường ngoại hối
Thị trường ngoại hối thực hiện các chức năng cơ bản sau:
- Thị trường ngoại hối tạo cơ chế hiệu quả đáp ứng nhu cầu mua bán ngoại hối phục vụ xuất nhập khẩu hàng hóa, dịch vụ và các hoạt động kinh tế đối ngoại khác. Thị trường ngoại hối hoạt động liên tục và toàn cầu nên nó đáp ứng nhu cầu tiền tệ của cả người mua và người bán.
Thị trường ngoại hối là công cụ để ngân hàng trung ương thực hiện chính sách tiền tệ nhằm điều hành nền kinh tế theo mục tiêu của chính phủ. Chính phủ muốn khuyến khích xuất khẩu, hạn chế nhập khẩu để giảm thâm hụt cán cân thương mại, chính phủ có thể nhờ NHTW can thiệp thông qua thị trường ngoại hối bằng cách mua ngoại tệ vào..., nếu ngoại tệ lên giá quá cao so với nội tệ có thể gây sức ép lạm phát, chính phủ có thể nhờ NHTW can thiệp bằng cách bán ngoại tệ để tăng giá trị đồng nội tệ.
Thị trường ngoại hối là một công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá hối đoái. Ngày nay, hầu hết các nước trên thế giới đều áp dụng cơ chế tỷ giá hối đoái thả nổi nên tỷ giá hối đoái luôn có sự vận động linh hoạt. Biến động của tỷ giá hối đoái ảnh hưởng lớn đến lợi ích của các chủ thể. Các công ty xuất nhập khẩu, các tập đoàn đa quốc gia và các cá nhân có thu nhập và chi phí trong tương lai bằng ngoại tệ phải đối mặt với rủi ro lớn từ sự biến động của tỷ giá hối đoái. Thông qua hoạt động mua bán kỳ hạn, quyền chọn... của thị trường ngoại hối sẽ giúp các doanh nghiệp, công ty phòng ngừa rủi ro.
- Tạo thu nhập cho người nắm giữ ngoại tệ. Các ngân hàng thương mại tham gia thị trường ngoại hối chủ yếu là giao dịch cho chính ngân hàng đó. Các ngân hàng tiến hành các hoạt động chênh lệch giá giữa các thị trường để kiếm lợi nhuận bằng cách mua ở một thị trường với giá thấp hơn và bán ở một thị trường khác với giá cao hơn. Không chỉ ngân hàng mà các tổ chức kinh tế, cá nhân cũng có thể kiếm lời thông qua hoạt động đầu cơ ngoại tệ.
- Thị trường ngoại hối tạo điều kiện lưu thông các khoản đầu tư và các khoản tín dụng quốc tế. Các nhà đầu tư chuyển đổi ngoại tệ để đầu tư vào các thị trường có lợi nhuận kỳ vọng cao. Nhà xuất khẩu cho nhà nhập khẩu thời hạn thanh toán tối đa là 90 ngày và yêu cầu nhà nhập khẩu thanh toán cho bộ phận ngoại hối của ngân hàng thương mại nơi nhà xuất khẩu có tài khoản. Kết quả là, nhà xuất khẩu nhận được tiền đúng hạn và ngân hàng thu tiền thanh toán khi đến hạn từ nhà nhập khẩu.
2. Đặc điểm của thị trường ngoại hối
- Đối tượng mua bán là ngoại hối có yếu tố quốc tế.
- Thị trường ngoại hối không nhất thiết phải có một thị trường hiện hữu tập trung mà ở bất kỳ đâu cũng diễn ra việc mua bán các đồng tiền khác nhau.
- Trên quan điểm quốc tế, thị trường ngoại hối là thị trường 24 giờ do có sự khác biệt về múi giờ giữa các khu vực trên thế giới. Ví dụ: khi thị trường khu vực châu Á đóng cửa, thị trường khu vực châu Mỹ bắt đầu hoạt động. Tuy nhiên, dưới góc độ thị trường của mỗi quốc gia, thị trường ngoại hối hoạt động trong một khoảng thời gian nhất định trong ngày gọi là ngày làm việc. Giờ giao dịch khác nhau tùy theo thông lệ giao dịch của từng quốc gia, khu vực và thị trường từ 9:00 sáng đến 3:00 chiều. Điều này liên quan đến việc tính toán các ngày giao dịch ngoại hối, từ đó tính toán các mốc thời gian của giao dịch như ngày ký kết hợp đồng, ngày giao nhận các loại tiền, v.v.
Giá cả hàng hóa trên thị trường ngoại hối là tỷ giá hối đoái được hình thành linh hoạt theo cung cầu các loại tiền tệ trên thị trường. Do đó, thị trường ngoại hối rất nhạy cảm (thường xuyên biến động).
Thị trường ngoại hối là một thị trường toàn cầu. Sự phát triển của hệ thống thông tin và công nghệ hiện đại giúp cho các giao dịch trên thế giới diễn ra nhanh chóng, khối lượng giao dịch lớn dẫn đến chi phí giao dịch thấp và thị trường hoạt động hiệu quả.
- Trung tâm của thị trường ngoại hối là thị trường liên ngân hàng mà thành viên chủ yếu là các ngân hàng thương mại.
- Đồng tiền được sử dụng nhiều nhất để giao dịch trên thị trường ngoại hối là đồng đô la Mỹ (USD), kế đến là các ngoại tệ mạnh khác như đồng euro (EUR), đồng yên Nhật (JPY), đồng bảng Anh (GBP),...
3. Chủ thể tham gia thị trường ngoại hối
3.1 Ngân hàng
- NHNN giữ vai trò kiểm soát, điều hành và ổn định hoạt động của thị trường ngoại hối. Ngân hàng này có thể sử dụng nghiệp vụ ngoại hối để can thiệp vào tỷ giá hối đoái nhằm thay đổi dự trữ ngoại hối quốc gia, duy trì cân bằng hoạt động xuất nhập khẩu... Ảnh hưởng lớn nhất đến thị trường tiền tệ thế giới có các ngân hàng như Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED), Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), Ngân hàng Trung ương Anh (Bank of England), Ngân hàng Nhật Bản (Bank of Japan).
Ngân hàng thương mại đóng vai trò trung tâm trên thị trường ngoại hối. Các ngân hàng thương mại tham gia thị trường ngoại hối dưới hai hình thức. Một là thực hiện các giao dịch ngoại hối cho chính ngân hàng để đảm bảo sự ổn định của số dư ngoại tệ trên tài khoản. Thứ hai là thực hiện dịch vụ trao đổi dưới sự cho phép của khách hàng. Mức độ tham gia thị trường ngoại hối của các ngân hàng phụ thuộc vào các yếu tố như quy mô, mạng lưới, uy tín...
3.2 Môi giới
Môi giới là trung gian trong các giao dịch ngoại hối giữa các ngân hàng, tổ chức, cá nhân và được pháp luật điều chỉnh hợp pháp. Các nhà môi giới cung cấp cho khách hàng của họ cơ hội giao dịch trên thị trường ngoại hối, khớp cung và cầu tiền tệ, đảm bảo thực hiện các lệnh giao dịch nhanh chóng và chính xác.
3.3 Công ty
Các công ty bao gồm công ty quốc gia, công ty đa quốc gia. Vai trò của các công ty này đang tăng lên nhanh chóng trên thị trường ngoại hối. Nguyên nhân là do các công ty này thực hiện chính sách mở rộng dự trữ ngoại tệ, giảm rủi ro phá giá đồng tiền. Các công ty tham gia thị trường ngoại hối chủ yếu là các công ty có chức năng xuất nhập khẩu. Các công ty này vừa là người cung cấp, vừa là người mua ngoại tệ và nắm giữ khối lượng giao dịch, trao đổi ngoại tệ rất lớn trên thị trường ngoại hối.
3.4 Cá nhân
Họ là công dân trong và ngoài nước có nhu cầu mua bán ngoại tệ trên thị trường ngoại hối để phục vụ nhu cầu của bản thân khi đầu tư, cho vay, đi du lịch nước ngoài…
4. Cấu trúc thị trường ngoại hối
Thị trường ngoại hối bao gồm ba phần: thị trường liên ngân hàng, thị trường ngoại hối và thị trường ngoại hối phi tập trung.
4.1 Thị trường liên ngân hàng (LNH)
Thị trường liên ngân hàng là thị trường trong đó các ngân hàng lớn trên thế giới trao đổi tiền tệ giao ngay và tiền tệ kỳ hạn. Thị trường liên ngân hàng là trung tâm của thị trường ngoại hối.
Thị trường liên ngân hàng không có vị trí cụ thể mà là một mạng truyền thông ngân hàng kết nối điện tử với nhau và kết nối các ngân hàng với các nhà môi giới tiền tệ.
Các công ty được hưởng lợi từ các dịch vụ ngoại hối từ các ngân hàng kinh doanh với họ. Mỗi ngân hàng đáp ứng nhu cầu của khách hàng bằng cách mua và bán ngoại tệ với các ngân hàng khác tham gia thị trường liên ngân hàng. Đối với các loại tiền tệ được giao dịch phổ biến, các ngân hàng lớn thường có đủ dự trữ để thực hiện các giao dịch. Tuy nhiên, đối với các loại tiền ít giao dịch hơn, các ngân hàng khác sử dụng các nhà môi giới ngoại hối.
Trên thị trường liên ngân hàng, các ngân hàng đóng vai trò là đại lý cho khách hàng của họ. Ngoài việc chuyển đổi tiền tệ, các ngân hàng còn tư vấn cho khách hàng về chiến lược giao dịch, cung cấp các công cụ ngoại hối đa dạng và các dịch vụ quản lý rủi ro khác. Các ngân hàng cũng giúp khách hàng của họ quản lý rủi ro tiền tệ bằng cách cung cấp thông tin về các quy định ngoại hối trên toàn thế giới.
4.2 Trao đổi trao đổi
Sở giao dịch ngoại hối là nơi chuyên thực hiện các giao dịch ngoại hối (hợp đồng tương lai về tiền tệ) và quyền chọn ngoại tệ (quyền chọn về tiền tệ). Giao dịch tiền tệ trên các sàn giao dịch này phải thông qua các nhà môi giới chứng khoán, những người cải thiện luồng giao dịch bằng cách chuyển và thực hiện các lệnh của khách hàng.
Các giao dịch ngoại hối thường nhỏ hơn nhiều so với các giao dịch trên thị trường liên ngân hàng và quy mô này cũng thay đổi theo loại tiền tệ.
4.3 Thị trường phi tập trung (OTC)
Thị trường phi tập trung là thị trường mà các thành viên tham gia mua bán chứng khoán trực tiếp với nhau (không niêm yết, không tập trung trong 1 giao dịch) thông qua mạng máy tính toàn cầu.
Tất cả giao dịch tiền tệ có thể diễn ra trên thị trường OTC. Những người chơi chính trong thị trường này là các tổ chức tài chính và ngân hàng đầu tư lớn. Thị trường phi tập trung đã phát triển nhanh chóng trong những năm gần đây do có nhiều lợi thế cho hoạt động kinh doanh. Đầu tiên, nó cho phép các doanh nghiệp tự do nghiên cứu tổ chức nào đưa ra mức giá tốt nhất (thấp nhất) khi hoàn tất giao dịch. Thứ hai, nó mang lại khả năng giao dịch linh hoạt dựa trên nhu cầu của khách hàng.
5. Giao dịch trên thị trường ngoại hối
5.1 Ngoại thương giao ngay
Giao dịch hối đoái giao ngay là giao dịch tiền tệ trong đó việc chuyển ngoại tệ được thực hiện ngay trong ngày hoặc không quá hai ngày làm việc kể từ ngày được thoả thuận trên hợp đồng mua bán. Giao dịch này diễn ra trên thị trường giao ngay và được thực hiện trên cơ sở tỷ giá giao ngay, tức là tỷ giá được xác định trước và có hiệu lực tại thời điểm giao dịch. Tỷ giá giao ngay thường được chỉ định trong tất cả các ngân hàng thương mại và trên các phương tiện truyền thông.
Các ngân hàng thường không tính phí giao dịch mà sử dụng chênh lệch giữa tỷ giá mua và bán để trang trải chi phí giao dịch, bù đắp rủi ro và kiếm lợi nhuận. Tuy nhiên, khách hàng phải đặt cọc theo quy định của từng ngân hàng đối với giao dịch giao ngay với thời hạn thanh toán là 01 hoặc 02 ngày làm việc kể từ ngày phát sinh giao dịch mua, bán ngoại tệ.
5.2 Hoạt động chênh lệch tỷ giá hối đoái
Arbitrage giữa các thị trường giao ngay tạo ra các cơ hội chênh lệch giá trên thị trường giao ngay. Do đó, chênh lệch giá có thể được coi là một ứng dụng của trao đổi giao ngay. Kinh doanh chênh lệch giá tiền tệ liên quan đến việc mua một loại tiền tệ ở mức giá thấp và bán nó ở mức giá cao hơn (hoặc ngược lại) cùng một lúc để tận dụng chênh lệch giá.
Trong giao dịch này, thương nhân không chịu rủi ro tỷ giá do việc mua và bán diễn ra đồng thời nên không xảy ra tình trạng thiếu hoặc thừa ngoại tệ. Tuy nhiên, hiệu suất của các nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch giá trên có xu hướng cân bằng tỷ giá hối đoái trên các thị trường ngoại hối khác nhau do ngày nay với sự phát triển của các phương tiện truyền thông hiện đại, thị trường ngoại hối và thị trường ngoại tệ ngày càng trở nên minh bạch trên toàn cầu, người bán và người mua có thể dễ dàng biết giá và liên hệ với nhau từ nhiều nơi nên hoạt động kinh doanh chênh lệch giá ngoại hối không còn phổ biến.
5.3 Giao dịch hối đoái kỳ hạn
Giao dịch ngoại hối kỳ hạn là giao dịch ngoại hối trong đó hai bên thỏa thuận mua và bán một lượng ngoại tệ nhất định theo tỷ giá đã thỏa thuận khi ký kết hợp đồng, giao nhận và thanh toán. Các khoản thanh toán bằng ngoại tệ sẽ được thực hiện vào một ngày xác định trong tương lai. Giao dịch trên thị trường này chủ yếu là các ngân hàng thương mại, các công ty đa quốc gia, các nhà đầu tư trên thị trường tài chính quốc tế và các công ty xuất nhập khẩu, tức là những người hoạt động. Giá của chúng thường bị ảnh hưởng rất nhiều bởi sự biến động của tỷ giá hối đoái.
Ngày nay, giao dịch kỳ hạn đang nở rộ và đóng vai trò quan trọng trên thị trường ngoại hối. Giao dịch kỳ hạn rất hiệu quả trong việc phòng ngừa rủi ro ngoại hối cho công ty khi tham gia xuất nhập khẩu, vay nợ nước ngoài hoặc đầu tư ra nước ngoài. Thị trường tương lai cũng là một nơi sôi động mà các nhà đầu cơ có thể kiếm được lợi nhuận. Hợp đồng ngoại hối hết hạn thường là bội số của 30 ngày: 1; 2; 3; 4; 5; 6; 9; 12 tháng. Tuy nhiên, hai bên có thể thỏa thuận các điều khoản lẻ hoặc các điều khoản dài hơn 1 năm.
5.4 Hoán đổi ngoại tệ
Hoán đổi tiền tệ là việc mua và bán đồng thời một loại ngoại tệ nhất định có cùng giá trị nhưng ngày mua và bán ở hai thời điểm khác nhau. Nó là sự kết hợp giữa giao dịch ngoại hối giao ngay và giao dịch ngoại hối kỳ hạn.
Ưu điểm cơ bản của việc sử dụng hợp đồng hoán đổi là hợp đồng hoán đổi được sử dụng để giảm chi phí và tránh rủi ro do biến động tỷ giá hối đoái. Trong một giao dịch hoán đổi, các bên tham gia gồm ngân hàng và khách hàng đều được hưởng những lợi thế nhất định. Đối với khách hàng, những lợi ích được phản ánh trong việc đáp ứng nhu cầu ngoại tệ hoặc nội tệ hiện tại của họ. Với ngân hàng, lợi thế thể hiện ở chỗ, một mặt ngân hàng đáp ứng được nhu cầu của khách hàng, giúp nâng cao uy tín, gia tăng giá trị thương hiệu. Mặt khác, ngân hàng có thể thu lợi nhuận từ chênh lệch giữa giá mua và giá bán ngoại tệ.
5.5 Hợp đồng Tương lai Ngoại hối
Giao dịch hối đoái kỳ hạn là một thỏa thuận mua và bán một lượng ngoại tệ xác định với tỷ giá cố định vào thời điểm hợp đồng có hiệu lực và việc giao ngoại tệ được thực hiện vào một ngày sau đó thông qua một sàn giao dịch chứ không phải trực tiếp qua ngân hàng.
Sở giao dịch chứng khoán là đơn vị đặt ra các quy tắc và kiểm soát hoạt động của các thành viên. Thành viên của Sở giao dịch có thể là đại diện của các công ty, ngân hàng thương mại hoặc cá nhân có tài khoản riêng.
Hợp đồng tương lai ngoại hối khá giống với hợp đồng tương lai ngoại hối, nhưng có tính thanh khoản cao hơn vì các bên có thể hủy hợp đồng cũ bất cứ lúc nào và mở hợp đồng mới, với việc cả hai bên thanh toán cho nhau phần chênh lệch giá trị tại thời điểm đảo ngược hợp đồng. Như vậy, ngoài mục đích hạn chế rủi ro, hợp đồng tương lai còn là công cụ thích hợp cho các nhà đầu cơ. Các nhà đầu cơ kỳ vọng một loại tiền tệ nhất định sẽ tăng giá trong tương lai sẽ mua một hợp đồng tương lai cho loại tiền tệ đó. Ngược lại, một nhà đầu cơ khác dự đoán rằng đồng tiền sẽ mất giá trong tương lai sẽ bán hợp đồng tương lai. Sàn giao dịch với tư cách là người tổ chức và trung gian của sàn giao dịch sẽ tổ chức các loại hợp đồng này.
5.6 Giao dịch Quyền chọn Ngoại hối
Hợp đồng quyền chọn là một công cụ tài chính cho phép người nắm giữ hợp đồng quyền mua hoặc bán một loại tiền tệ này lấy một loại tiền tệ khác với tỷ giá cố định đã thỏa thuận trước, trong một khoảng thời gian xác định trong tương lai.
Quyền chọn không chỉ cho phép nhà đầu tư đón đầu xu hướng của một loại tiền tệ mà còn giúp hạn chế rủi ro thua lỗ. Bạn có thể kiếm lợi nhuận từ các quyền chọn theo bất kỳ hướng chuyển động nào của giá (lên, xuống hoặc thậm chí không chuyển động).
Giao dịch quyền chọn ngoại hối là giao dịch ngoại hối được thực hiện trên cơ sở hợp đồng quyền chọn mua hoặc quyền chọn bán. - Hợp đồng quyền chọn mua: là hợp đồng tạo cho người mua hợp đồng quyền nhưng không có nghĩa vụ mua một lượng ngoại tệ nhất định.
- Hợp đồng quyền chọn bán: là hợp đồng trao cho người mua hợp đồng quyền, nhưng không có nghĩa vụ, bán một lượng ngoại tệ nhất định.
Người mua quyền chọn mua hoặc người bán quyền chọn bán có thể thực hiện hợp đồng hoặc hủy hợp đồng nếu họ thấy nó không có lãi. Tuy nhiên, phí bảo hiểm tùy chọn phải được thanh toán khi ký kết hợp đồng.
Trên thực tế, các nhà xuất khẩu thường mua hoặc bán vì họ muốn có một sự đảm bảo chắc chắn về lượng ngoại hối mà họ sẽ thu được từ hàng hóa bán ra. Ngược lại, nhà nhập khẩu thường ghi quyền chọn bán hoặc quyền chọn mua. Các nhà đầu tư cũng thường mua quyền chọn bán hoặc quyền chọn mua vì họ muốn đảm bảo tỷ giá hối đoái khi tiếp xúc với ngoại tệ. Ngoài ra, tham gia vào các nghiệp vụ này còn có các nhà đầu cơ ngoại tệ nhằm mục đích kiếm lời.
Nội dung bài viết:
Bình luận