Nâng cao chất lượng hỏi cung bị can

Bộ luật tố tụng hình sự  năm 2015 có nhiều quy định liên quan đến chủ thể điều tra, chủ thể thực hành quyền công tố (THCS) và kiểm sát điều tra (KSDT) vụ án hình sự. Bộ luật này đã thay đổi theo hướng tăng cường trách nhiệm công tố của Kiểm sát viên (KSV), mở rộng thẩm quyền của VKS nhằm nâng cao chất lượng điều tra vụ án hình sự và kiểm sát xét xử các vụ án hình sự không làm oan người vô tội, bỏ lọt tội phạm. Cụ thể tại khoản 4 Điều 183 Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định trong trường hợp bị can có đơn bãi nại, khiếu nại về hoạt động điều tra hoặc có lý do xác định việc điều tra có vi phạm pháp luật hoặc  trường hợp khác khi xét thấy cần thiết, yêu cầu Kiểm sát viên phải trực tiếp hỏi cung bị can.  Như vậy, tầm quan trọng của biện pháp hỏi cung bị can  là  biện pháp điều tra công khai, trực diện  người có dấu hiệu tội phạm, nhằm xác định toàn bộ sự thật về hành vi phạm tội của họ và của những người đồng phạm với bị can, cũng như cũng như các yếu tố cần thiết khác mà bị can biết, là biện pháp nghiệp vụ không thể thiếu  trong  đấu tranh phòng, chống tội phạm của  cơ quan tiến hành tố tụng; đồng thời là một bước rất quan trọng trong  tố tụng hình sự. 

1. Một số điểm cần lưu ý khi kiểm sát viên hỏi cung bị can 

 Việc thực hành hỏi cung cũng nảy sinh nhiều khó khăn, phức tạp. Thông thường, các đối tượng phạm tội, đặc biệt là tội phạm  ma túy, buôn lậu có nhiều thủ đoạn tinh vi. Đối với tội phạm  ma túy, cách khai báo  bắt giữ đã được các đối tượng phạm tội chuẩn bị kỹ lưỡng. Lời khai trung thực, đầy đủ của bị cáo là chứng cứ rất có giá trị; Ngược lại, những lời khai gian dối, bịa đặt của bị can là rất nguy hiểm vì có thể làm cho điều tra viên xét hỏi  sai sự thật, bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội, gây tổn hại cho xã hội và bản chất của ngành. Theo đó, tính chất quan trọng và  phức tạp của hoạt động hỏi cung đòi hỏi Kiểm sát viên khi hỏi cung bị can không những phải có lập trường, quan điểm vững vàng, có phẩm chất đạo đức trong sáng mà còn phải có những hiểu biết cơ bản vững chắc về nguyên tắc, phương pháp, chiến thuật. đồng thời phải biết kiên trì, linh hoạt, mưu trí thì mới giành được thắng lợi. Do đó, trước khi hỏi cung bị can, KSV cần nắm vững một số các bước cơ bản sau: 

 Thứ nhất, trước khi hỏi cung, KSV phải tiến hành những điều kiện cần thiết phục vụ cho hoạt động hỏi cung được diễn ra thuận lợi như nghiên cứu hồ sơ vụ án và các tài liệu khác có liên quan đến vụ án bao gồm: Những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được từ biện pháp điều tra như: Biên bản khám nghiệm hiện trường, biên bản khám xét, biên bản lấy lời khai của người làm chứng, bị hại, kết quả giám định….; những tài liệu khác có liên quan như: Trích lục tiền án, tiền sự, hồ sơ, tài liệu về những vụ án do bị can đã gây ra trước đó, những tài liệu thu thập được từ những biện pháp trinh sát, phản ánh mối quan hệ mang tính chất tội phạm của bị can, những biểu hiện nghi vấn của bị can trước, trong và sau khi gây án; những tài liệu, chứng cứ thu thập được về những vụ án chưa được điều tra, khám phá mà KSV có cơ sở xác định bị can có liên quan. Để làm rõ quá trình nghiên cứu, KSV cần tổng hợp, phân loại tài liệu, căn cứ theo ý nghĩa từng loại tài liệu, chứng cứ đối với việc hỏi cung, đồng thời cần đối chiếu, so sánh, tìm ra những mâu thuẩn nếu có.  Thứ hai, KSV cần nghiên cứu nhân thân của bị can như nghiên cứu những đặc điểm riêng về mặt xã hội hoặc có ý nghĩa về mặt xã hội của bị can, cụ thể: Tuổi, giới tính, nghề nghiệp, án tích (tái phạm, tái phạm nguy hiểm….), trình độ văn hóa, thái độ, những tài liệu về nhân thân, KSV có thể thu thập và nghiên cứu qua hồ sơ vụ án, trích lục tiền án, tiền sự của bị can.  Ví dụ: Trước khi hỏi cung bị can từng có tiền án, tiền sự thì KSV cần phải nắm vững những tình tiết như: Thông qua công tác quản lý hồ sơ KSV cần phải đọc kỹ trích lục tiền án, tiền sự của bị can đã bị xử lý trước đây; thu thập lời khai của những người làm chứng, đặc biệt là người thân của bị can, những người từng làm việc, sinh sống với bị can để làm rỏ các mối quan hệ của bị can để xác định những vấn đề cần làm rõ trong quá trình hỏi cung.  Thứ ba, KSV phải lập kế hoạch bao gồm: Xác định vấn đề cần làm rõ trong quá trình hỏi cung, những vấn đề phải chứng minh trong vụ án hình sự như các tình tiết mà bị can biết liên quan đến vụ án, có thể là các tình tiết xác định các yếu tố cấu thành tội phạm, tình tiết về nhân thân người phạm tội, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, tình tiết xác định tính chất, mức độ của thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm và những tin tức, tài liệu có ý nghĩa trong việc điều tra phòng ngừa tội phạm; dự kiến câu hỏi được đưa ra để bị can trả lời, những vấn đề cần làm rõ trong quá trình hỏi cung và những tài liệu, chứng cứ đã thu thập được về vụ án và hành vi phạm tội của bị can; trên cơ sở những dự kiến chiến thuật hỏi cung trong từng tình huống có thể xảy ra như: Bị can thành khẩn khai báo, từ chối khai báo, khai báo gian dối….  Thứ tư, khi xét hỏi  bị can, KSV cần bình tĩnh  nghe bị can trình bày; sau đó căn cứ vào tài liệu, chứng cứ hiện có để xét hỏi làm rõ điều kiện, hoàn cảnh bị cáo phạm tội; yêu cầu bị cáo xuất trình chứng cứ để chứng minh  lời khai của bị cáo là đúng sự thật. Nếu  lời khai của bị cáo mâu thuẫn với  chứng cứ sẵn có thì kiểm sát viên phải áp dụng các kỹ thuật giáo dục, thuyết phục và mâu thuẫn, dùng chứng cứ đấu tranh trực tiếp với bị cáo như đã định, chỉ rõ và buộc bị cáo phải nói ra sự thật. Trường hợp bị cáo là đối tượng của một tội giết người, ngoài ra còn cùng đồng bọn thực hiện nhiều vụ trộm cắp tài sản; Tuy nhiên, trong quá trình thẩm vấn, bị cáo không khai ra đồng phạm. Trong tình huống này, KSV  phải giáo dục, thuyết phục để bị can thay đổi nhận thức, từ đó  thay đổi thái độ  của bị can đối với việc khai báo. Theo đó, Kiểm sát viên phải nghiên cứu, thu giữ toàn bộ tài liệu, chứng cứ đã thu thập được về vụ án, hành vi phạm tội của bị can và đồng phạm,  đặc điểm  nhân thân của bị can, kể cả đặc điểm  tâm lý, thói quen, hành vi của bị can. hoàn cảnh gia đình, môi trường học đường, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội, tính chất, hành vi phạm tội của bị cáo. Trên cơ sở đó, xác định  nội dung của các biện pháp giáo dục, thuyết phục  bị can như: Hỏi bị can có cần KSV giúp đỡ  không? KSV chỉ cho bị cáo thấy hành vi của bị cáo là đặc biệt nghiêm trọng nhưng  trong tình huống này  hối cải không bao giờ là muộn. KSV đã chỉ rõ cho  người bị hại  rằng cần  phải giúp đỡ đồng phạm để không để đồng phạm mắc sai lầm nghiêm trọng tiếp tục xảy ra dẫn đến hậu quả mà bị cáo phải gánh chịu như ngày hôm nay. Để giúp đỡ đồng phạm, điều tốt nhất là bị cáo phải thành thật tố cáo đồng bọn; Kiểm sát viên phải khơi dậy ở bị cáo những nguồn tình cảm trong gia đình, họ hàng, bạn bè của bị cáo về những kỷ niệm,  việc làm tốt mà bị cáo đã có trước đây  hoặc thông qua người có uy tín với bị cáo, người thân như cha, mẹ, vợ, con, v.v. của bị can để họ tác động trực tiếp  đến bị can  khai báo trung thực. Khi xét hỏi, nếu có đủ căn cứ  xác định bị cáo có thái độ  muốn nói ra sự thật thì Kiểm sát viên có thể đặt câu hỏi yêu cầu bị cáo viết bản tự khai. Trong quá trình bị cáo tự khai, Kiểm sát viên không được đặt câu hỏi, trừ trường hợp Kiểm sát viên nhận thấy bị cáo đã khai  man về những tình tiết không có ý nghĩa đối với việc điều tra. Khi đó, KSV sẽ yêu cầu bị can khai  những tình tiết có liên quan đến việc điều tra. Kiểm sát viên cần ghi lại những điều cần  chú ý trong lời khai của bị cáo và những câu hỏi nào bị cáo cần trả lời sau. Bởi  thực tiễn điều tra các vụ án hình sự cho thấy, thông thường  sau khi bị phát hiện hoặc bị bắt giữ thì có người ngay lập tức khai nhận tội, nhưng số này rất ít, còn hầu hết các đối tượng đều không khai nhận hoặc chối tội. sự thật. Theo chúng tôi, nguyên nhân chủ yếu là do tư tưởng, chỉ khi  nhận thức được phải khai hết, khai hết thì  bị cáo mới  khai ra toàn bộ sự thật. Còn nếu đến thời điểm này quan điểm của bị cáo không thay đổi thì dù  có vận dụng cách này hay cách khác, kể cả khi làm chứng và chỉ ra những mâu thuẫn thì cũng chỉ khai thác được một vài điểm mà bị cáo không đủ sức  che giấu. Thậm chí có trường hợp gian dối, trang điểm, gây sự, gây hiểu lầm cho KSV. Như vậy, để bị cáo thành thật khai báo, Kiểm sát viên phải quản lý tốt tư tưởng của bị cáo, làm chuyển biến tư tưởng của bị cáo từ việc không muốn khai hoặc chỉ muốn khai một phần sang nói toàn bộ sự thật.  

nâng cao chất lượng hỏi cung bị can

2. Một số giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả việc hỏi cung bị can của Kiểm sát viên 

 Thứ nhất,  khi được giao nhiệm vụ điều tra khám phá vụ án hình sự, Kiểm sát viên cần xác định rõ vai trò, vị trí của mình theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; Tích cực rà soát hồ sơ, tài liệu  vụ án, đánh giá  tài liệu, chứng cứ đã thu thập, xác định việc cơ quan điều tra thu thập tài liệu có đúng trình tự, thủ tục  hay không? Xác định những vấn đề chưa được làm rõ, những vấn đề còn mâu thuẫn, những vấn đề còn bỏ ngỏ cần  tiếp tục đấu tranh với bị cáo. Nắm chắc nội dung hồ sơ và đặc điểm tài liệu thu giữ; thủ đoạn, phương thức che giấu tội phạm của bị cáo. Kiểm sát viên  phải nắm rõ  thông tin về lai lịch của bị cáo, các mối quan hệ gia đình, quan hệ xã hội, quan hệ với các đối tượng trong đường dây tội phạm; xác định vai trò của bị can trong vụ án để Kiểm sát viên xây dựng nội dung phương án tiến hành hỏi cung; 

 Thứ hai, khi xét hỏi  bị can, KSV phải luôn thận trọng trong  trường hợp bị can tự thú, cũng như  trường hợp bị can không tự thú, không tố giác tội phạm và kêu oan đồng thời. Khi bị cáo khai nhận, lời khai của bị cáo có phù hợp với lời khai của  người làm chứng, người bị hại và tang vật  thu giữ trong vụ án  không? Đối với  bị cáo không nhận tội  cũng cần xác định rõ lý do không viện dẫn chứng cứ để buộc tội bị cáo có đủ căn cứ hay không? Tính khách quan của chứng cứ có đảm bảo  để  buộc tội bị cáo không? 

 Thứ ba, KSV phải nâng cao trách nhiệm trong việc tiếp nhận, giải quyết và kiểm sát việc giải quyết các tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố đối với từng vụ án cụ thể để nhanh chóng và trực tiếp nắm được ngay từ đầu nội dung sự việc, đánh giá được đúng đắn những dấu hiệu tội phạm, có những yêu cầu đúng đối với việc giải quyết. Việc trực tiếp nghiên cứu hồ sơ vụ án của KSV trong khởi tố vụ án, khởi tố bị can là để nắm vững nội dung vụ án và hành vi phạm tội của bị can; các chứng cứ buộc tội, gỡ tội; các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; áp dụng các Điều, khoản của Bộ luật Hình sự. Do vậy, trước khi hỏi cung bị can, KSV phải nghiên cứu đầy đủ và kỹ các lời khai, bản cung của bị can, bị hại, của những người tham gia tố tụng khác và các tài liệu chứng cứ liên quan đến vụ án để xây dựng bản kế hoạch trước khi hỏi cung bị can.  Thứ tư, trước khi lên kế hoạch hỏi cung bị can, Lãnh đạo đơn vị, Lãnh đạo Viện phải yêu cầu KSV báo cáo cụ thể, chi tiết nội dung của vụ án, của từng chứng cứ, các chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự để lãnh đạo, chỉ đạo chi tiết từng vấn đề trong kế hoạch hỏi cung bị can, nhằm đảm bảo bản hỏi cung bị can của KSV đạt kết quả và có những biện pháp khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong quá trình giải quyết vụ án, tránh trường hợp bỏ lọt tội phạm và làm oan người không phạm tội.  Thứ năm, Viện kiểm sát nhân dân tối cao cần tăng cường xây dựng các chương trình bồi dưỡng, mở các lớp bồi dưỡng chuyên sâu về công tác hỏi cung bị can cho KSV để nắm vững kỹ năng của KSV khi hỏi cung bị can.