Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về môi trường

Cùng với sự phát triển “nhanh” và “nóng” của nền kinh tế, vấn đề ô nhiễm môi trường ngày càng trở nên bức xúc. Ô nhiễm môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến việc thụ hưởng các quyền con người, trước hết là quyền được sống trong môi trường trong lành.  

Quyền được sống trong một môi trường trong lành từ lâu đã được ghi nhận  trong nhiều văn kiện, công ước và điều ước quốc tế. Ở Việt Nam, quyền môi trường lần đầu tiên được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013. Bài viết của ACC sẽ giới thiệu một số quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam về quyền môi trường, đồng thời đề xuất hoàn thiện pháp luật về quyền môi trường trong nhà trường ở Việt Nam.  

1. Khái niệm  môi trường, quyền môi trường 

Trong tiếng Anh, “environment” có nghĩa là môi trường, từ này có nguồn gốc từ  tiếng Pháp “environner”, có nghĩa là bao quanh một điểm nào đó, hoặc bất cứ thứ gì bao quanh một điểm trung tâm. Theo nghĩa này, môi trường có thể được hiểu là tập hợp các điều kiện tự nhiên, xã hội và văn hóa xung quanh có ảnh hưởng đến cuộc sống của một cá nhân hoặc một cộng đồng. Vấn đề môi trường cũng có thể được xem xét như các vấn đề như tắc nghẽn giao thông, tội phạm, tiếng ồn, v.v. Theo khoản 1 Mục 3 Luật Bảo vệ môi trường 2014 thì “môi trường” là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đến sự tồn tại và phát triển của con người và các sinh vật. “Môi trường” cũng có thể được hiểu là tập hợp chung các điều kiện tự nhiên và xã hội mà con người hoặc sinh vật tồn tại và phát triển trong mối quan hệ với con người hoặc sinh vật đó. Như vậy, chúng ta có thể hiểu cụ thể các yếu tố của môi trường: 

• Tài nguyên thiên nhiên, bao gồm cả sinh vật và phi sinh vật như không khí, nước, đất, động vật, thực vật và sự tương tác giữa chúng; 
• Hàng hóa là một phần của di sản văn hóa; 
• Các khía cạnh của cảnh quan.  

Các nhà sinh thái học đã chỉ ra rằng tất cả môi trường sống của chúng ta (không khí, nước, đất) và tất cả các loài sinh vật đều phụ thuộc lẫn nhau. Khi một thành phần môi trường bị tổn thương sẽ  ảnh hưởng đến các thành phần khác và từ đó ảnh hưởng đến môi trường sống, sức khỏe con người mà chúng ta không bao giờ có thể lường trước được hậu quả. Quyền môi trường là quyền được sống trong một môi trường trong lành, hay  nói đến quyền  môi trường là chúng ta muốn nói đến quyền của tất cả mọi người trong thế hệ hiện tại và tương lai được sống trong một môi trường trong lành và trong lành. 

2. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về quyền môi trường 

Sau khi nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế về bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực môi trường, ACC xin đưa ra một số đề xuất nhằm hoàn thiện pháp luật về quyền môi trường như sau: 

Thứ nhất, cần có cam kết của chính phủ trong việc bảo vệ quyền con người về môi trường, cam kết mạnh mẽ từ cấp trung ương đến địa phương trong việc thực hiện quyền con người về môi trường một cách  hệ thống và tổng thể. quốc gia hóa các mục tiêu bảo vệ môi trường và lồng ghép vào các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chương trình phát triển  quốc gia. Chính phủ phải đưa ra các giải pháp tổng hợp, đó là tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức về quyền môi trường; nâng cao năng lực quản lý và thực thi chính sách bảo vệ môi trường; tăng cường sự tham gia của giới doanh nghiệp, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng  trong công tác bảo vệ môi trường. 

Thứ hai, cần huy động sự tham gia của các nhóm xã hội trong bảo vệ môi trường, đây là một trong những yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của công tác bảo vệ môi trường. Việt Nam có một hệ thống các tổ chức xã hội dân sự đa dạng, bao gồm các nhóm xã hội lớn, hầu hết có mặt trên toàn quốc và có hệ thống tổ chức ở cấp địa phương. Các tổ chức xã hội dân sự có vai trò hết sức quan trọng trong việc đảm bảo tính bền vững của phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường; Nhà nước cần tạo mọi điều kiện để người dân có quyền tham gia tích cực, tự do và có ý nghĩa vào việc lập kế hoạch, ra quyết định, tác động môi trường và phát triển. 

Thứ ba, Hiện nay, việc tính toán thiệt hại đối với hành vi gây ô nhiễm rất khó khăn, chúng ta chưa có quy định cụ thể về việc kiểm tra, đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường. Thực tế, khi phát hiện ô nhiễm môi trường, việc phối hợp và việc xử lý giữa các cơ quan chức năng còn rất lóng ngóng và chậm chạp, xử lý chưa triệt để. Khi những vụ việc bị phát hiện, việc kiểm tra, đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường còn chậm, chưa hiệu quả, ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền được sống trong môi trường trong lành không chỉ của các thế hệ hiện tại mà  cả các thế hệ mai sau. Vì vậy, chúng ta phải nghiên cứu ban hành các văn bản quy phạm pháp luật quy định cụ thể  cách tính thiệt hại, tiêu chí đánh giá thiệt hại và đặc biệt là quy trình yêu cầu bồi thường thiệt hại do ô nhiễm môi trường. 

Thứ tư, Cần chủ động và tích cực tham gia các hoạt động hợp tác quốc tế về BVMT và thực hiện đầy đủ các công ước quốc tế đã ký kết; tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, đặc biệt là chuyển giao các công nghệ sản xuất sạch và thân thiện với môi trường; tìm kiếm sự giúp đỡ quốc tế nhằm BVMT toàn cầu; cần tích cực tham gia các diễn đàn, hoạt động BVMT và phát triển bền vững toàn cầu, mở rộng liên kết với cộng đồng quốc tế, đặc biệt là trong việc kiểm soát khí thải gây hiệu ứng nhà kính, hạn chế sự ô nhiễm do hóa chất và chất thải nguy hại, kiểm soát sự vận chuyển chúng xuyên biên giới, BVMT biển và đa dạng sinh học để cùng ứng phó với biến đổi khí hậu, giữ gìn, bảo tồn Trái đất - ngôi nhà chung của nhân loại.  

Thứ năm, cần nội luật hóa các quy định của công ước quốc tế nói chung và công ước quốc tế liên quan đến lĩnh vực BVMT, đặc biệt là các công ước quốc tế về bồi thường thiệt hại. Việc chuyển hóa các quy định của công ước quốc tế mà Việt Nam là một bên ký kết được quy định cụ thể trong Luật Ký kết, gia nhập và thực hiện điều ước quốc tế năm 2005. 

Thứ sáu, cần nghiên cứu ban hành một đạo luật chuyên biệt về phòng, chống ô nhiễm dầu từ tàu biển, vì chúng ta đã có Luật Biển Việt Nam - lần đầu tiên nội luật hóa Luật quốc tế vào luật nước mình để xác định các vùng biển - từ đó sẽ cử ra cơ quan kiểm soát vùng biển của mình và sẽ làm gì khi có tranh chấp xảy ra. Khi đó, khi  xảy ra ô nhiễm môi trường, chúng ta mới có cơ sở đánh giá thiệt hại, tính toán thiệt hại để có cơ sở yêu cầu bồi thường. Thứ bảy, bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, vấn đề con người là yếu tố quyết định trong việc thực thi  chính sách pháp luật. Hiện nay, đội ngũ quản lý và cán bộ trong lĩnh vực bảo vệ môi trường chưa có nhiều kinh nghiệm trong công tác quản lý sự cố. Vì vậy, cần có sự quan tâm của nhà nước trong việc đào tạo nguồn nhân lực trong lĩnh vực này. 

Ngoài ra cần đào tạo đội ngũ nhân lực trong lĩnh vực BVMT nói chung, bảo vệ quyền môi trường để thực hiện quyền con người trong lĩnh vực môi trường như sau: 

• Trước mắt cần lồng ghép việc giảng dạy quyền con người nói chung, quyền về môi trường nói riêng vào chương trình giảng dạy trong các trường đại học trong cả nước; đào tạo đội ngũ thẩm phán và đội ngũ cán bộ quản lý có kiến thức chuyên sâu luật trong nước và luật quốc tế, luật môi trường và các vấn đề về quyền con người, quyền môi trường, để trang bị thêm những kiến thức, kinh nghiệm trong việc giám sát và kiểm soát việc thực thi pháp luật về môi trường. Cụ thể, cần có kế hoạch đào tạo đội ngũ cán bộ của cơ quan Toà án, nâng cao trình độ, chuyên môn nghiệp vụ cho các thẩm phán xét xử các vụ án tranh chấp khi có ÔNMT, đặc biệt là cần đào tạo đội ngũ thẩm phán chuyên xét xử các vụ án vi phạm pháp luật về ÔNMT. 
• Đào tạo các cán bộ trong các cơ quan quản lý nhà nước khác bằng việc mở các lớp đào tạo trong nước có sự hướng dẫn của các chuyên gia nước ngoài giảng dạy về luật quốc tế cũng như kinh nghiệm quốc tế trong việc giải quyết bồi thường thiệt hại do ÔNMT, nghiên cứu các án lệ, bản án điển hình đã xét xử và có hiệu lực của toà án các nước có kinh nghiệm xử lý khi có ÔNMT như Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ v.v../.