Hợp đồng chứng khoán phái sinh là gì?

Với sự phát triển mạnh mẽ của thị trường chứng khoán Việt Nam, ngoài các sản phẩm chứng khoán cơ sở, thị trường xuất hiện thêm sản phẩm phái sinh, cụ thể là hợp đồng phái sinh. Hợp đồng phái sinh giúp nhà đầu tư hạn chế rủi ro trong đầu tư chứng khoán. Vậy hợp đồng phái sinh là gì? Hãy cùng Luật ACC tìm hiểu qua bài viết dưới đây.

1. Hợp đồng chứng khoán phái sinh là gì?

Hợp đồng chứng khoán phái sinh là hợp đồng tài chính được thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều bên để giao dịch tài sản cơ sở (trái phiếu, chứng khoán, tiền tệ, lãi suất, hàng hóa…).. Đây là loại hợp đồng được tạo ra với mục đích phân tán rủi ro, bảo vệ hoặc tạo ra lợi nhuận cho các bên tham gia hợp đồng. Thực tế, tham gia hợp đồng phái sinh không chỉ giúp nhà đầu tư hạn chế rủi ro mà con giúp sinh lời cao hơn.

2. Các loại hợp đồng chứng khoán phái sinh

2.1. Hợp đồng quyền chọn

Theo quy định tại khoản 11 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019, hợp đồng quyền chọn là loại chứng khoán phái sinh, xác nhận quyền của người mua và nghĩa vụ của người bán để thực hiện một trong các giao dịch sau:

• Mua hoặc bán số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá thực hiện đã được xác định tại thời điểm trước hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai;
• Thanh toán khoản chênh lệch giữa giá trị tài sản cơ sở đã được xác định tại thời điểm giao kết hợp đồng và giá trị tài sản cơ sở tại thời điểm trước hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai.

2.2. Hợp đồng tương lai

Theo quy định tại khoản 12 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019, hợp đồng tương lai là loại chứng khoán phái sinh niêm yết, xác nhận cam kết giữa các bên để thực hiện một trong các giao dịch sau đây:

• Mua hoặc bán số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định vào ngày đã xác định trong tương lai;
• Thanh toán khoản chênh lệch giữa giá trị tài sản cơ sở đã được xác định tại thời điểm giao kết hợp đồng và giá trị tài sản cơ sở vào ngày đã xác định trong tương lai.

2.3. Hợp đồng kỳ hạn

Theo quy định tại khoản 13 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019, hợp đồng kỳ hạn là loại chứng khoán phái sinh giao dịch thỏa thuận, xác nhận cam kết giữa các bên về việc mua hoặc bán số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá đã được xác định vào ngày đã xác định trong tương lai.

3. Cách tính giá 1 hợp đồng phái sinh

Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán phái sinh mới được triển khai từ năm 2017. Sản phẩm hợp đồng phái sinh đầu tiên là hợp đồng tương lai, chỉ số cổ phiếu là VN30. Bài viết này sẽ hướng dẫn cách tính giá hợp đồng tương lai.

Trước khi tìm hiểu cách tính giá 1 hợp đồng phái sinh, nhà đầu tư cần hiểu rõ một số khái niệm dưới đây.

• Ký quỹ ban đầu (Initial Margin-IM): Là khoản tiền người mua phải đặt cọc trước cho công ty chứng khoán để đảm bảo thực hiện nghĩa vụ thanh toán. Công thức tính số tiền ký quỹ ban đầu là:

IM = Giá giao dịch * Hệ số nhân hợp đồng * Số lượng hợp đồng mua/bán * Tỷ lệ ký quỹ yêu cầu

• Ký quỹ biến đổi (VM): Số tiền này chỉ được thêm vào ký quỹ biến đổi khi nhà đầu tư đang ở trong trạng thái lỗ.
• Ký quỹ duy trì yêu cầu (Margin Requirement – MR): Là số tiền ký quỹ tối thiểu tại công ty chứng khoán mà nhà đầu tư phải duy trì để đảm bảo khả năng thanh toán. Cách tính ký quỹ duy trì là:

MR = IM + VM

• Giá trị tài sản ký quỹ hợp lệ (VKQ): Là khoản ký quỹ của nhà đầu tư được xác định theo mức giá và tỷ lệ chiết khấu, khoản ký quỹ này có thể bằng tiền mặt hoặc chứng khoán..
• Tỷ lệ sử dụng tài sản ký quỹ (AR): Công thức tính là AR = MR/VKQ.
• Vị thế mua: Khi nhà đầu tư quyết định mua hợp đồng tương lai nghĩa là đã tham gia vị thế mua hay mở vị thế mua. Muốn đóng vị thế mua, nhà đầu tư phải chờ đến khi đáo hạn hợp đồng hoặc bán hợp đồng này đi.
• Vị thế bán: Khi nhà đầu tư quyết định bán hợp đồng tương lai nghĩa là đang ở vị thế bán hay mở vị thế bán. Muốn đóng vị thế bán, nhà đầu tư phải chờ hợp đồng đáo hạn hoặc mua lại hợp đồng.
• Giới hạn vị thế: Là số lượng chứng khoán phái sinh tối đa dựa trên cùng một tài sản cơ sở mà nhà đầu tư được phép nắm giữ tại một thời điểm. Giới hạn đặt ra nhằm tránh tình trạng đầu cơ và ổn định thị trường.

Công thức tính giá hợp đồng phái sinh:

Quy tắc tính giá hợp đồng tương lai dựa trên chênh lệch giá thanh toán cuối ngày với giá bình quân gia quyền theo số lượng của mỗi vị thế, tính riêng theo từng mã hợp đồng. Sau khi có chênh lệch thì bù trừ ròng để xác định nghĩa vụ thanh toán của nhà đầu tư.

Công thức tính chênh lệch (lãi/lỗ) vị thế cuối ngày là: 

VM cuối ngày= (DSPt – VWAP)* Số HĐ* Hệ số nhân

Trong đó:

• VWAP là giá bình quân gia quyền theo số lượng
• DSP là chênh lệch giá thanh toán cuối ngày

Có 4 trường hợp VWAP như sau:

• Nhà đầu tư ở vị thế mua: VWAP= Giá bình quân gia quyền mua.
• Nhà đầu tư ở vị thế bán: VWAP= Giá bình quân gia quyền bán.
• Số hợp đồng: dấu (+) nếu vị thế mua, dấu (-) nếu vị thế bán.
• Trường hợp không phát sinh giao dịch trong ngày VWAP = DSPt-1

Ví dụ: 

Trong phiên giao dịch đầu tiên, nhà đầu tư mở 4 vị thế mua VN30F1903 với giá 915. Sau đó, tiếp tục mở 2 vị thế mua VN30F1903 có giá 920. Nhà đầu tư giữ vị thế mua đến hết phiên, DSP là 918.

Theo cách tính ở trên ta có:

Giá bình quân gia quyền mua lúc này là: (4*915 + 2*920)/6 = 916,67

VM = (918 – 916,67)*6*100.000 = 798.000. Lợi nhuận nhà đầu tư thu được là 798.000đ.

Trên đây là toàn bộ nội dung giải đáp của Luật ACC về Hợp đồng chứng khoán phái sinh là gì? Trong quá trình tìm hiểu, nếu quý bạn đọc còn có thắc mắc, vui lòng liên hệ với chúng tôi qua website hoặc Hotline để được hỗ trợ giải đáp.